ସନ୍ଧ୍ୟାର ପକ୍ଷୀ

ଶ୍ରୀମତୀ ବାସନ୍ତୀ କର

ପରିଚୟ (Introduction)

ଲେଖିକା ବାସନ୍ତୀ କରଙ୍କର ଉପନ୍ୟାସ ‘ସନ୍ଧ୍ୟାର ପକ୍ଷୀ’ କେବଳ କିଛି ପୃଷ୍ଠାର ସମାହାର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଜଣେ ସ୍ୱାଭିମାନୀ ନାରୀର ଅନ୍ତରର ଗଭୀର ବେଦନା ଓ ସଂଘର୍ଷର ଏକ ନିଚ୍ଛକ ଦଲିଲ୍ । ଏହା ଏକ ଏମିତି କାହାଣୀ ଯାହା ଆମ ସମାଜର ରକ୍ଷଣଶୀଳ ନୀତି-ନିୟମ ଏବଂ ଜଣେ ନିଃସହାୟା ନାରୀର ମାନବିକତା ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଥିବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଇଥାଏ ।

ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ନମିତା, ଯାହାଙ୍କୁ ଲେଖିକା ଜଣେ ନିର୍ଭୀକା ଏବଂ ସ୍ୱାଭିମାନୀ ନାରୀ ଭାବରେ ଚିତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି । ନମିତାଙ୍କ ଜୀବନ ହେଉଛି କ୍ଳାନ୍ତିର ଏକ ଅସମାପ୍ତ ଉପନ୍ୟାସ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଦରେ ସମାଜର କଠୋର ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ଦଳି ଦେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଛନ୍ତି । ସେ ଗୀତା ପଢ଼ନ୍ତି ନାହିଁ କି ଚର୍ଚ୍ଚରେ ବାଇବେଲ୍ ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ମଣିଷପଣିଆର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ରହିଛି । ସମାଜ ତାଙ୍କୁ ‘କଳଙ୍କିନୀ’ର ଆଖ୍ୟା ଦେଇଛି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଏହି କଳଙ୍କ ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଛି ଏକ ପବିତ୍ର ମାନବିକତା, ଯାହାକୁ ବୁଝିବାର ଶକ୍ତି ସାଧାରଣ ସମାଜ ପାଖରେ ନାହିଁ ।

କାହାଣୀର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ରହିଛି ନମିତାଙ୍କର ନିଜ ଭାଇ-ଭଉଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଥିବା ଅତୁଟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧ । ତାଙ୍କ ବାପା ଶେଷ ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ନମିତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ଯେ ସେ ଯେମିତି ବଂଶର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ସାନ ଭାଇ-ଭଉଣୀ, ଅନୀତା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତଙ୍କୁ ମଣିଷ କରନ୍ତି । ଜଣେ ପଲ୍ଲୀ ବାଳା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନମିତା ଏହି ବିରାଟ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ନିଜ କାନ୍ଧକୁ ନେଇଛନ୍ତି । ସେ ନିଜର ଯୌବନ ଏବଂ ସବୁ ସୁଖକୁ ବଳି ଦେଇ କେବଳ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି ।

ଉପନ୍ୟାସଟି ଆମ ସମାଜର ଦୋମୁହାଁ ନୀତିକୁ ମଧ୍ୟ ପଦାରେ ପକାଇଛି । ଗାଁରେ ଜଣେ ଅସହାୟା ବିଧବାର ସନ୍ତାନର ଶବକୁ ମଶାଣିକୁ ନେଇ ପୋତିବା ଯୋଗୁଁ ନମିତାଙ୍କୁ ‘ଅଜାତିଆ’ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ସମାଜର ମୁଖିଆମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିଆଁ-ପାଣି ବାସନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ନମିତା ହାରି ନାହାନ୍ତି; ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ସମାଜର ପାପ-ପୁଣ୍ୟର ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଅପେକ୍ଷା ମଣିଷପଣିଆ ବହୁତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ । ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଈଶ୍ୱର ଓ ଆଲ୍ଲା ଏକ, ଏବଂ ଜଣେ ମୁସଲମାନ ଭାଇକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପାପ ନୁହେଁ ।

‘ସନ୍ଧ୍ୟାର ପକ୍ଷୀ’ ପାଠକକୁ ଏକ ଏମିତି ଯାତ୍ରାକୁ ନେଇଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ନମିତା ଜଣେ ବିଜୟିନୀ ଭାବରେ ଉଭା ହୁଅନ୍ତି । କଳଙ୍କର ଟିକା ପିନ୍ଧି ମଧ୍ୟ ସେ ସତ୍ୟର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ । ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଅନ୍ଧକାର ଭିତରେ ବି ଆଲୋକର ଏକ ଖିଅ ରହିଛି, ଯାହାକୁ କେହି ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ଜଣେ ନାରୀର ନିରନ୍ତର ସଂଗ୍ରାମ, ତା’ର ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ସର୍ବୋପରି ତା’ର ଅସ୍ତିତ୍ୱର କାହାଣୀକୁ ଅତି ଚମତ୍କାର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Setting and Context)

ଏହି କାହାଣୀର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ଶାନ୍ତ ପଲ୍ଲୀ ଗାଁରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ କଟକ ଓ ଭୁବନେଶ୍ୱର ଭଳି ସହର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି । କାହାଣୀଟି ସେହି ସମୟର, ଯେତେବେଳେ ଭାରତ ସଦ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଥାଏ ଏବଂ ସମାଜରେ ପୁରାତନ ରକ୍ଷଣଶୀଳ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ଆଧୁନିକ ସଭ୍ୟତା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥାଏ ।

ଗ୍ରାମୀଣ ପରିବେଶରେ ଜାତି-ଅଜାତି, ଛୁଆଁ-ଅଛୁଆଁ ଏବଂ ଧର୍ମାନ୍ଧତାର ପ୍ରଭାବ ଖୁବ୍ ଅଧିକ ଥିଲା । ସେହି ସମୟରେ ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ଘରର ଝିଅ ମୁସଲମାନକୁ ଭାଇ ଭଳି ସମ୍ମାନ ଦେବା କିମ୍ବା ଜଣେ ଅସହାୟା ବିଧବାର ‘ଅବୈଧ’ ସନ୍ତାନର ଶବକୁ ମଶାଣିକୁ ନେଇ ପୋତିବା ଏକ ମହାପାପ ବୋଲି ବିଚାର କରାଯାଉଥିଲା । ସମାଜର ମୁଖିଆମାନେ ନିଜର କ୍ଷମତା ଜାହିର କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଲୋକଙ୍କୁ ନିଆଁ-ପାଣି ବାସନ୍ଦ କରୁଥିଲେ ।

ଅନ୍ୟପଟେ, ନୂତନ ଭାବେ ଗଢ଼ି ଉଠୁଥିବା ରାଜଧାନୀ ଭୁବନେଶ୍ୱରର ସହରୀ ଜୀବନରେ ଆଧୁନିକତା ତ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ବି ନାରୀ ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ କମ୍ ନଥିଲା । ଚାକିରି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଲାଞ୍ଚ, ମିଛ ଏବଂ ଚରିତ୍ରକୁ ନେଇ କଟାକ୍ଷ କରିବା ସେଠାରେ ସାଧାରଣ କଥା ଥିଲା । ଏହି ଦ୍ୱିବିଧ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ ନମିତା ନିଜର ପବିତ୍ରତା ଓ ଆଦର୍ଶକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛି ।

ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର (Major Characters)

ସୁରଜ ମହମ୍ମଦ: ସୁରଜ୍ ହେଉଛନ୍ତି ନମିତାଙ୍କର ଜଣେ ଅତି ନିକଟତର ବନ୍ଧୁ, ଯାହାଙ୍କୁ ନମିତା ନିଜର ବଡ଼ ଭାଇ ଭଳି ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ । ସେ ନମିତାଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ଲେଖିକା ସତ୍ତାକୁ ପ୍ରଥମେ ଚିହ୍ନିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଲେଖାଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭିନ୍ନ ପତ୍ରିକାରେ ପ୍ରକାଶ କରିବାରେ ମୁଖ୍ୟ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଜଣେ ମୁସଲମାନ ଯୁବକ ସହ ହିନ୍ଦୁ ଘରର ଝିଅର ଏହି ପବିତ୍ର ସମ୍ପର୍କକୁ ସମାଜ ଭୁଲ୍ ବୁଝିଥିଲା ଏବଂ ନମିତାଙ୍କ ନାମରେ ଅନେକ ଅପପ୍ରଚାର କରିଥିଲା ।

ଜୟନ୍ତ ମଲ୍ଲିକ: ଜୟନ୍ତ ଜଣେ ପାଠପଢ଼ୁଆ ବେକାର ଯୁବକ ଥିଲେ, ଯିଏ ସମାଜର ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗ ଓ ଷଢ଼ଯନ୍ତ୍ରର ଶିକାର ହୋଇ ମାଡ଼ ଖାଇଥିଲେ । ନମିତା ତାଙ୍କୁ ମୁମୂର୍ଷୁ ଅବସ୍ଥାରେ ରାସ୍ତାରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ନିଜର ସୁନା ହାର ବିକ୍ରି କରି ତାଙ୍କର ଚିକିତ୍ସା କରାଇଥିଲେ । ନମିତାଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ସେ ସୁସ୍ଥ ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନମିତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ଅନୀତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ ।

ସାଧନା ସେନ୍‌ଗୁପ୍ତ: ସାଧନା ଜଣେ କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ଥିଲେ, ଯିଏ ସମାଜର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୀପଙ୍କରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତାରିତା ହୋଇଥିଲେ । ପ୍ରସବ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଛଟପଟ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ନମିତା ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ନିଜ ଘରେ ରଖିଥିଲେ । ପରେ ସେ ନମିତାଙ୍କ ଭାଇ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ରାୟ ବଂଶର କୁଳବଧୂ ହୋଇଥିଲେ ।

ଅନୀତା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ: ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ନମିତାଙ୍କର ସାନ ଭଉଣୀ ଓ ଭାଇ । ନମିତା ସେମାନଙ୍କୁ ମଣିଷ କରିବା ପାଇଁ ନିଜର ଯୌବନ ଓ ସବୁ ସୁଖକୁ ବଳି ଦେଇଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ବିଡ଼ମ୍ବନାର ବିଷୟ, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଗୋଡ଼ରେ ଠିଆ ହେବା ପରେ ନମିତାଙ୍କୁ ‘କଳଙ୍କିନୀ’ କହି ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ।

ଦୀପଙ୍କର: ସେ ଜଣେ ପତ୍ରିକା ସମ୍ପାଦକ ଥିଲେ, ଯିଏ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରୁଥିଲେ-। ସେ ସାଧନାଙ୍କୁ ପ୍ରତାରଣା କରିବା ସହ ନମିତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜାଲରେ ଫସାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନମିତା ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ରୂପ ଜାଣିପାରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ ।

ସୁରଞ୍ଜନ ମହାପାତ୍ର: ସେ ଜଣେ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରକାଶକ । ସେ ନମିତାଙ୍କ ପାଣ୍ଡୁଲିପି ପଢ଼ି ତାଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜୀବନର କାହାଣୀକୁ ଦୁନିଆ ଆଗକୁ ଆଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ।

ବ୍ରଜ ବଡ଼ବାପା: ସେ ଗାଁର ମୁଖିଆ ଓ ରକ୍ଷଣଶୀଳ ସମାଜର ପ୍ରତୀକ । ନମିତାଙ୍କ ମାନବିକତାବାଦୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ସେ ତାଙ୍କୁ ସମାଜରୁ ବାସନ୍ଦ କରିଥିଲେ ।

ସୁଲଳିତ ବୋଷ ଏବଂ ସୌମେନ୍ ବୋଷ: ସୁଲଳିତ ବୋଷ ଜଣେ ଏସ୍.ଡି.ଓ ଥିଲେ, ଯିଏ ନମିତାଙ୍କୁ ଖରାପ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିଲେ । ଅନ୍ୟପଟେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସୌମେନ୍ ଜଣେ ସଚ୍ଚୋଟ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ, ଯିଏ ନମିତାଙ୍କୁ ଚାକିରି ପାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ (Main Content)

ଲେଖିକା ବାସନ୍ତୀ କରଙ୍କ କଲମରୁ ନିସୃତ ‘ସନ୍ଧ୍ୟାର ପକ୍ଷୀ’ ଏକ ଏମିତି କାହାଣୀ, ଯାହା ପାଠକର ହୃଦୟକୁ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରେ ଏବଂ ସମାଜର ଦୋମୁହାଁ ନୀତିକୁ ପଦାରେ ପକାଏ । ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ମୂଳ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଜଣେ ସ୍ୱାଭିମାନୀ ନାରୀ ‘ନମିତା’ଙ୍କ ଜୀବନର ସଂଘର୍ଷ, ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ସର୍ବୋପରି ତାଙ୍କର ମାନବିକତା ଉପରେ ଆଧାରିତ ।

କାହାଣୀର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ନମିତାଙ୍କ ପିଲାଦିନର ସ୍ମୃତିରୁ । ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ସାଧାରଣ ପଲ୍ଲୀ ଗାଁରେ ନମିତାଙ୍କ ଜନ୍ମ । ତାଙ୍କ ବାପା ସତ୍ୟକାନ୍ତ ଥିଲେ ଜଣେ ସ୍ୱାଭିମାନୀ ଏବଂ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯିଏ ବଂଶ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ନିଜର ସବୁ ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇଥିଲେ । ନମିତାଙ୍କ ବୋଉଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବାପା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥିଲେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପୂର୍ବରୁ ସେ ନମିତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ଏକ ବିରାଟ ଦାୟିତ୍ୱ ଲଦି ଦେଇଥିଲେ । ସେ ନମିତାଙ୍କୁ କଥା ଦେବାକୁ କହିଥିଲେ ଯେ ସେ ଯେମିତି ନିଜର ଦୁଇଟି ସାନ ଭାଇଭଉଣୀ—ଅନୀତା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତଙ୍କୁ ମଣିଷ କରନ୍ତି ଏବଂ ବଂଶର ବୁନିଆଦିକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖନ୍ତି । ନମିତା ସେଦିନ କାନ୍ଦି ନଥିଲେ, ବରଂ ନିଜର ପିଲାଳିଆମିକୁ ପଛରେ ଛାଡ଼ି ଜଣେ ଅଭିଭାବକ ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଥିଲେ ।

ବାପାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନମିତାଙ୍କ ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଗାଁର ରକ୍ଷଣଶୀଳ ସମାଜରେ ଜଣେ ଅସହାୟା ଝିଅ ପାଇଁ ବଞ୍ଚିବା ସହଜ ନଥିଲା । ଦିନେ ଗାଁର ମଧୁ ନାୟକଙ୍କ ବିଧବା ସ୍ତ୍ରୀ ଏକ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ କରି ମୃତ୍ୟୁମୁଖରେ ପଡ଼ିଲା । ସେହି ଅବୈଧ ସନ୍ତାନର ଶବକୁ କେହି ଛୁଇଁବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ନମିତାଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ମଣିଷପଣିଆ ଏହାକୁ ସହିପାରିଲା ନାହିଁ । ସେ ସମାଜର ନାଲିଆଖିକୁ ଖାତିର ନକରି ସେହି ଶିଶୁର ଶବକୁ ମଶାଣିରେ ପୋତିବାକୁ ଗଲେ । ଏହି ଘଟଣା ପାଇଁ ଗାଁ ମୁଖିଆ ବ୍ରଜ ବଡ଼ବାପା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ନମିତାଙ୍କୁ ‘ଅଜାତିଆ’ କରିଦେଲେ ଏବଂ ନିଆଁ-ପାଣି ବାସନ୍ଦ କଲେ । ନମିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଈଶ୍ୱର ଓ ଆଲ୍ଲା ଏକ ଥିଲେ ଏବଂ ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିଥିଲେ ଯେ ସମାଜର ପାପ-ପୁଣ୍ୟର ସଂଜ୍ଞା ଅପେକ୍ଷା ମାନବିକତା ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ।

ଗାଁରେ ଅଭାବ, ଅନଟନ ଏବଂ ସାମାଜିକ ବାସନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଅଣନିଶ୍ୱାସୀ ହୋଇ ନମିତା ନିଜର ଦୁଇ ସାନ ଭାଇଭଉଣୀଙ୍କ ମୁହଁରେ ଦାନା ଦେବା ପାଇଁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ପାଠ ପଢ଼ାଇବା ପାଇଁ କଟକ ଆସିବାକୁ ଶ୍ରେୟସ୍କର ମଣିଥିଲେ । କଟକରେ ସେ ଜଣେ ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀଙ୍କ ଘରେ ମାସିକ ତିରିଶ ଟଙ୍କା ଦରମାରେ ଚାକରାଣୀ ଭାବେ କାମ କଲେ । ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ରୋଷେଇ କରିବା, ପାଣି କାଢ଼ିବା ଏବଂ ଛୋଟ ପିଲାଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେବା ଭଳି କାମ କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା ।

ଜଣେ ରାୟ ବଂଶର ଝିଅ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଘରେ ଚାକରାଣୀ କାମ କରିବା ପାଇଁ ନମିତାଙ୍କ ମନରେ କୌଣସି ଗ୍ଳାନି ନଥିଲା । ସେ ନିଜର କାମକୁ ଅତି ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଅବସର ସମୟରେ ଛିଣ୍ଡା କାଗଜରେ କବିତା ଲେଖୁଥିଲେ । ନମିତାଙ୍କର ଚାଲିଚଳନ ଏତେ ପରିଷ୍କାର ଓ ମାର୍ଜିତ ଥିଲା ଯେ, ଅଚିହ୍ନା ଲୋକେ ବି ତାଙ୍କୁ ଘରର ଚାକରାଣୀ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରୁ ନଥିଲେ ।

କଟକରେ ରହିବା ସମୟରେ ନମିତାଙ୍କର ପରିଚୟ ହୁଏ ସୁରଜ ମହମ୍ମଦଙ୍କ ସହ, ଯିଏ ନମିତାଙ୍କ ମାଲିକଙ୍କ ଝିଅ ସିପ୍ରାର ଜଣେ ଘନିଷ୍ଠ ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ । ସୁରଜ ନମିତାଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତିଭାକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଥିଲେ । ସେ ନମିତାଙ୍କ ଲେଖାଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ବିଭିନ୍ନ ଛୋଟ ଛୋଟ ପତ୍ରିକାରେ ପ୍ରକାଶ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲେ ।

ନମିତା ଓ ସୁରଜଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅକୁହା ବନ୍ଧୁତା ଗଢ଼ିଉଠିଲା । ନମିତା ସୁରଜଙ୍କୁ ନିଜର ବଡ଼ ଭାଇ ଭଳି ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ । ଯଦିଓ ସୁରଜ ପ୍ରଥମେ ନମିତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୂପରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ କିଛିଟା ଦୈହିକ ଆକର୍ଷଣ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନମିତା ତାଙ୍କୁ ଅତି ସରଳ ଓ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବୁଝାଇ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ସେ କୌଣସି ଉତ୍ତେଜନା ନୁହେଁ, ବରଂ ଶାନ୍ତି ଚାହାଁନ୍ତି । ସେ ସୁରଜଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ ଯେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଜଣେ ଭାଇ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ସୁରଜ ମଧ୍ୟ ନମିତାଙ୍କ ଏହି ମହାନତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ତାଙ୍କୁ ନିଜର ଭଉଣୀ ଭଳି ଆଦର କରିଥିଲେ ।

ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ଘରର ଝିଅ ଓ ମୁସଲମାନ ଯୁବକଙ୍କର ଏହି ପବିତ୍ର ସମ୍ପର୍କକୁ ସମାଜ ଗ୍ରହଣ କରିପାରି ନଥିଲା । ଗାଁରେ ଏହାକୁ ନେଇ କୁତ୍ସା ରଟନା କରାଗଲା । ଲୋକେ କହିଲେ ଯେ ନମିତା କଟକରେ ଜଣେ ମୁସଲମାନକୁ ବିବାହ କରି ରହିଛନ୍ତି । ଏପରିକି ନମିତାଙ୍କର ନିଜ ସାନ ଭଉଣୀ ଅନୀତା ମଧ୍ୟ ଏହି ଅପପ୍ରଚାରରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ନମିତାଙ୍କୁ ସନ୍ଦେହ କରିଥିଲା । ନମିତାଙ୍କର ଚିଠି ଓ କବିତାଗୁଡ଼ିକୁ ପୋଷ୍ଟ ଅଫିସରୁ ଚୋରି କରି ଲୋକେ ତାଙ୍କ ନାମରେ ଅନେକ ଅପଶବ୍ଦ କହିଲେ । କିନ୍ତୁ ନମିତା ନିଜ ଜିଦ୍‌ରେ ଅଟଳ ଥିଲେ । ଗାଁର ମୁଖିଆ ବ୍ରଜ ବଡ଼ବାପା ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ମୁସଲମାନ ବନ୍ଧୁତା ପାଇଁ ଜାତିର ଦ୍ୱାହି ଦେଇ ଗାଁ ଛାଡ଼ିବାକୁ କହିଲେ, ନମିତା ଦୃଢ଼ତାର ସହ କହିଥିଲେ ଯେ ଗାନ୍ଧୀବାଦ ଅନୁସାରେ ଈଶ୍ୱର ଓ ଆଲ୍ଲା ଏକ । ସେ ସୁରଜଙ୍କୁ ନିଜର ଭାଇ ବୋଲି ମାନି ସମାଜର ମିଥ୍ୟା ସଂଜ୍ଞାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ ।

ଏହିପରି ଭାବରେ, କଟକରେ ନମିତାଙ୍କ ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ସୁରଜଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ନମିତା ଜଣେ ମାନବିକତାବାଦୀ ନାରୀ, ଯିଏ ଧର୍ମ ଓ ଜାତିର ପାଚେରୀ ଉପରେ ମଣିଷପଣିଆକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିପାରିଥିଲେ ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନମିତା ଭୁବନେଶ୍ୱରକୁ ଆସିଲେ । ନମିତା ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମ କରି ଭୁବନେଶ୍ୱର ଆସିଲେ, ସହରର ନବବର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଣୁ ରୂପ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା । ପାଖରେ ପଇସା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ସାହସ ଏବଂ ଆଖିରେ ବଡ଼ ହେବାର ସ୍ୱପ୍ନ ନେଇ ସେ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପରୀକ୍ଷା ହେଲା ଯେତେବେଳେ ସେ ଅମ୍ବର ଚରଖା ଟ୍ରେନିଂ ପାଇଁ ଆବେଦନ କଲେ । ସେଠାର ଅଫିସର ତାଙ୍କୁ ଏକ ମିଛ ସାର୍ଟିଫିକେଟ୍ ଦେଇ ଚାକିରି ପାଇବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଲେ । କିନ୍ତୁ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ନମିତା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମନା କରିଦେଲେ। ସେ କହିଥିଲେ ଯେ, "ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ଗାନ୍ଧୀ-ଜବାହରଙ୍କ ଦେଶରେ ଏକ ନୂତନ ସଂସ୍ଥାରେ ସେ ଲାଞ୍ଚ ଓ ମିଛର ବୋଧିଦ୍ରୁମ ପୋତି ପାରିବେ ନାହିଁ" । ଏହି ଘଟଣା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ନମିତା ଅଭାବରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ନିଜର ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସହ ବୁଝାମଣା କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନଥିଲେ ।

ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ନମିତାଙ୍କ ସଂଘର୍ଷ ସେତିକିରେ ସରିନଥିଲା । ତାଙ୍କ ଭାଇ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ଏସ.ଡି.ଓ ସୁଲଳିତ ବୋଷଙ୍କ ବସାରେ ପିଅନ ଭାବେ କାମ କରୁଥିଲେ । ଦିନେ ନମିତା ପ୍ରବଳ ଜ୍ୱରରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିବା ସମୟରେ ସୁଲଳିତ ବୋଷ ତାଙ୍କୁ ଖରାପ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । ନମିତା ନିଜର ସ୍ୱାଭିମାନ ରକ୍ଷା କରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲେ । ଏହାର ପରିଣତି ସ୍ୱରୂପ, ସୁଲଳିତଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ଚାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତଙ୍କୁ ଚାକିରିରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଲା । ନିଜ ଭାଇର ଚାକିରି ଚାଲିଯିବା ପଛରେ ନିଜର ସଚ୍ଚୋଟତା ରହିଛି ବୋଲି ଜାଣି ମଧ୍ୟ ନମିତା ହାରି ନଥିଲେ ।

ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦିନରେ ନମିତାଙ୍କ ସଚ୍ଚୋଟତାର ଆଉ ଏକ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଲା, ଯେତେବେଳେ ସେ ରାସ୍ତାରୁ ସୁଲଳିତ ବୋଷଙ୍କ ପୁଅ ସୌମେନଙ୍କର ଏକ ହଜିଯାଇଥିବା ମନିପର୍ସ ପାଇଲେ । ସେଥିରେ ଦୁଇ ହଜାରରୁ ଅଧିକ ଟଙ୍କା ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ କାଗଜପତ୍ର ଥିଲା । ନମିତା ଚାହିଁଥିଲେ ସେହି ଟଙ୍କାରେ ନିଜ ପରିବାରର ଦୈନ୍ୟ ଦୂର କରିପାରିଥାନ୍ତେ, କିନ୍ତୁ ସେ ସୌମେନଙ୍କ ବସାକୁ ଯାଇ ସବୁକିଛି ସଠିକ୍ ଭାବେ ଫେରାଇ ଦେଲେ । ତାଙ୍କର ଏହି ମହାନତା ଦେଖି ସୌମେନ ଅଭିଭୂତ ହୋଇଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ‘ଉର୍ବଶୀ’ ଦୋକାନରେ ସେଲ୍‌ସମ୍ୟାନ୍ ଚାକିରି ପାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲେ ।

ନମିତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶର ଅନ୍ତିମ ପରୀକ୍ଷା ହେଲା ଏକ ସାହିତ୍ୟ ଆସରରେ । ସମ୍ପାଦକ ଦୀପଙ୍କରଙ୍କ ଚାପରେ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଜଣକର କବିତା ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଉଥିଲା । କିନ୍ତୁ ନମିତା ମିଥ୍ୟା ସମ୍ମାନ ନେବାକୁ ଚାହିଁଲେ ନାହିଁ । ସେ ସମସ୍ତ ବିଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ ଯେ ସେହି କବିତାଟି ତାଙ୍କର ନୁହେଁ । ସେ କହିଲେ ଯେ ସେ ଚାହାଳିରେ ପଢ଼ିଥିବା ଜଣେ ସାଧାରଣ ଝିଅ, କିନ୍ତୁ ସେ ଅନ୍ୟର ଯଶକୁ ନିଜର କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।

ନମିତାଙ୍କ ମାନବିକତା କେବଳ ନିଜ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନଥିଲା । ଦିନେ ସେ ରାସ୍ତାରେ ମୁମୂର୍ଷୁ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜୟନ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ । ଜୟନ୍ତ ଜଣେ ପାଠପଢ଼ୁଆ ବେକାର ଯୁବକ ଥିଲେ, ଯିଏ ସମାଜର ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗର ଶିକାର ହୋଇଥିଲେ । ନମିତା ନିଜର ଗହଣା ବିକ୍ରି କରି ତାଙ୍କର ଚିକିତ୍ସା କରାଇଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ନୂତନ ଜୀବନ ଦେଲେ । ସେହିପରି ସେ ସାଧନା ସେନ୍‌ଗୁପ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ଦେଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ ଦୀପଙ୍କର ନାମକ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତାରଣା କରି ପ୍ରସବ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ରାସ୍ତାରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ । ନମିତା ସାଧନାଙ୍କୁ ନିଜ ଘରକୁ ଆଣିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସେବା କଲେ । ନମିତାଙ୍କ ଉଦ୍ୟମରେ ଜୟନ୍ତ ଓ ଅନୀତାଙ୍କର ବିବାହ ହେଲା ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ସାଧନାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ ।

ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ଓ ଅନୀତା ନିଜ ଗୋଡ଼ରେ ଛିଡ଼ା ହେବା ପରେ, ନମିତାଙ୍କୁ ସେମାନେ ନିଜ ଜୀବନରୁ ଏକ ଅଦରକାରୀ ଜିନିଷ ଭଳି ଫିଙ୍ଗିଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ସାଧନାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ରାଜଧାନୀରେ ଘର କିଣିବା ଲୋଭରେ ନିଜ ପୈତୃକ ଭିଟାମାଟିକୁ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ, ଯାହାକୁ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ନମିତା ସାରା ଜୀବନ ସଂଘର୍ଷ କରିଥିଲେ । ସେହିପରି ଅନୀତା, ଯାହାକୁ ନମିତା ନିଜର ଶେଷ ସମ୍ବଳ ବିକ୍ରି କରି ପାଠ ପଢ଼ାଇଥିଲେ ଏବଂ ଜୟନ୍ତଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରାଇଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ନମିତାଙ୍କ ସାହଚର୍ଯ୍ୟକୁ ନିଜର ନୂତନ ସଂସାର ପାଇଁ ଏକ ‘ବାଧା’ ବୋଲି ମନେ କଲା ।

ଏହି ବିଶ୍ୱାସଘାତକତାର ଚରମ ସୀମା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯେତେବେଳେ ନମିତା ଅନୀତା ଓ ଜୟନ୍ତଙ୍କ କଥାବାର୍ତ୍ତାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ପାଆନ୍ତି ଯେ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ନମିତାଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ‘ଦୟା’ ଅଛି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ନାହିଁ । ସେମାନେ ନମିତାଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗରେ ନେବାକୁ ଚାହିଁନାହାନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ମତରେ ନମିତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ସେମାନଙ୍କ ମିଳନରେ ବ୍ୟାଘାତ ସୃଷ୍ଟି କରିବ । ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମୁହଁରେ ହସ ଫୁଟାଇବା ପାଇଁ ନମିତା ନିଜେ ସାରା ଜୀବନ କାନ୍ଦିଛନ୍ତି, ସେଇମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶେଷରେ ‘ନୀଡ଼ହରା ପକ୍ଷୀ’ ସଜାଇ ଏକାକୀ ଛାଡ଼ିଦେଲେ । ଏହି ମାନସିକ ଆଘାତ ହିଁ ନମିତାଙ୍କୁ ନିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲା ।

ନମିତାଙ୍କ ଜୀବନର ଶେଷ ଅଧ୍ୟାୟ ହେଉଛି କର୍ଣ୍ଣେଲ୍ ଅମରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ । ନମିତା ଓ ଅମରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ପ୍ରଥମ ସାକ୍ଷାତ ଟ୍ରେନ୍‌ରେ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ନମିତା ତାଙ୍କର ସେବା କରିବା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ସୁସ୍ଥ କରିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅନ୍ତି । ଅମରେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଥମେ ନମିତାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ନମିତାଙ୍କର ଅସୀମ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପର ସେବା ଏବଂ ମାନବିକତା ତାଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ନାରୀ ଜାତି ପ୍ରତି ଥିବା ଘୃଣାକୁ ଦୂର କରିଦେଇଥିଲା । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଏମିତି ଅକୁହା ପ୍ରେମ ଗଢ଼ିଉଠିଥିଲା, ଯାହା ଦୈହିକ ମିଳନଠାରୁ ବହୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମିକ ଥିଲା ।

ଅମରେନ୍ଦ୍ର ନମିତାଙ୍କୁ ନିଜ ଜୀବନର ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ’ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ଆପଣାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ନମିତା ନିଜକୁ ସମାଜ ଆଖିରେ ଜଣେ ‘କଳଙ୍କିନୀ’ ବୋଲି ମନେ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସେ ଭାବୁଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ଅତୀତ ଅମରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସାମାଜିକ ସମ୍ମାନରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ । ତେଣୁ, ନିଜର ଗଭୀର ଭଲପାଇବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେ କାହାକୁ କିଛି ନ କହି ଅମରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଜୀବନରୁ ନିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଯିବାକୁ ଶ୍ରେୟସ୍କର ମଣିଲେ ।

ଉପନ୍ୟାସର ଶେଷରେ ଅମରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଆକୁଳ ଚିଠି ଏହି ଅକୁହା ପ୍ରେମର ଗଭୀରତାକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ । ସେଥିରେ ସେ ନମିତାଙ୍କୁ ‘ମହୀୟସୀ’ ଏବଂ ‘ସୀତା’ ଭାବେ ସମ୍ବୋଧନ କରି ତାଙ୍କୁ ଫେରିଆସିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଛନ୍ତି । ଏହି ସମ୍ପର୍କ ସଫଳ ହୋଇପାରି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଠକଙ୍କ ମନରେ ନମିତାଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ଅମରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆତ୍ମିକ ଭଲପାଇବାର ଏକ ଅବିସ୍ମରଣୀୟ ଛାପ ଛାଡ଼ିଯାଏ ।

ଉପସଂହାର (Conclusion):

‘ସନ୍ଧ୍ୟାର ପକ୍ଷୀ’ କେବଳ ନମିତାର ପରାଜୟର କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ତାଙ୍କର ଆତ୍ମିକ ବିଜୟର ଗାଥା । ନମିତା ସମାଜ ଆଖିରେ କଳଙ୍କିନୀ ହୋଇପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମାନବିକତାର କଷଟି ପଥରରେ ସେ ଏକ ବିଶୁଦ୍ଧ ସୁନା । ସେ ନିଜ ଜୀବନର ସୁଖକୁ ବାଜି ଲଗାଇ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମୁହଁରେ ହସ ଫୁଟାଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜେ ସବୁବେଳେ ରହିଯାଇଛନ୍ତି ଅବହେଳିତା ।